CUID II
AN CHAIRT UM CHEARTA BUNÚSACHA AN AONTAIS
BROLLACH
Tá sé beartaithe ag pobail na hEorpa, trí aontas níos
buandlúithe fós a chruthú eatarthu, todhchaí shíochánta
arna fothú ar chomhluachanna a roinnt.
Ós feasach dó an oidhreacht spioradálta, mhorálta
atá aige,
tá an tAontas fothaithe ar luachanna dodhealaithe uilechoiteanna dhínit
an duine, na saoirse, an chomhionannais agus na dlúthpháirtíochta;
tá sé bunaithe ar phrionsabail an daonlathais agus an smachta
reachta. Cuireann sé an duine i gceartlár a ghníomhaíochtaí trí shaoránacht
Aontais a chur ar bun agus trí limistéar saoirse, slándála
agus ceartais a chruthú.
Rannchuidíonn an tAontas leis na comhluachanna sin a chaomhnú agus
a fhorbairt agus urraim á tabhairt aige d’éagsúlacht
chultúir agus thraidisiúin phobail na hEorpa, d'fhéiniúlacht
náisiúnta na mBallstát agus d'eagrúchán
a n-údarás poiblí ar leibhéal náisiúnta,
ar leibhéal réigiúnach agus ar leibhéal áitiúil;
féachann sé le forbairt chothromúil inbhuanaithe a chur
chun cinn agus áirithíonn sé saorghluaiseacht daoine,
seirbhísí, earraí agus caipitil, agus saoirse bunaíochta.
Chuige sin, is gá cosaint na gceart bunúsach a neartú i
bhfianaise an fhoráis sa tsochaí, an dul chun chinn sóisialta
agus forbairtí eolaíocha agus teicneolaíocha trí na
cearta sin a dhéanamh níos sofheicthe i gCairt.
Athdhaingníonn an Chairt seo, ag féachaint go cuí d'inniúlachtaí agus
do chúraimí an Aontais agus do phrionsabal na coimhdeachta,
na cearta a leanann ach go háirithe as na traidisiúin bhunreachtúla
agus as na hoibleagáidí idirnáisiúnta is coiteann
do na Ballstáit, as an gCoinbhinsiún Eorpach chun Cearta an
Duine agus Saoirsí Bunúsacha a Chosaint, as na Cairteanna Sóisialta
arna nglacadh ag an Aontas agus ag Comhairle na hEorpa, agus as cásdlí Chúirt
Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh agus na Cúirte Eorpaí um
Chearta an Duine. Sa chomhthéacs sin, déanfaidh cúirteanna
an Aontais agus na mBallstát an Chairt a léiriú le haird
chuí ar na míniúcháin arna n-ullmhú faoi údarás
Praesidium an Choinbhinsiúin a dhréachtaigh an Chairt agus
arna dtabhairt suas chun dáta faoi fhreagracht Praesidium an Choinbhinsiúin
Eorpaigh.
Tá freagrachtaí agus dualgais i dtaca le daoine eile, leis
an bpobal daonna agus leis na glúnta atá le teacht ag gabháil
le teachtadh na gceart sin.
Dá dheasca sin, aithníonn an tAontas na cearta, na saoirsí agus
na prionsabail atá leagtha amach anseo thíos.
TEIDEAL I
DÍNIT
AIRTEAGAL II-61
Dínit an duine
Tá dínit an duine dosháraithe. Ní mór
an dínit sin a urramú agus a chosaint.
AIRTEAGAL II-62
Ceart chun beatha
1. Tá ag gach duine an ceart chun beatha.
2. Ní féidir duine a dhaoradh chun pionós an bháis
ná a chur chun báis.
AIRTEAGAL II-63
An ceart chun iomláine an duine
1. Tá ag gach duine an ceart go dtabharfar meas ar a iomláine
nó ar a hiomláine choirp agus mheabhrach.
2. I réimsí na míochaine agus na bitheolaíochta,
ní mór na nithe seo a leanas go háirithe a urramú:
(a) toiliú saor feasach an duine i dtrácht, de réir
nósanna imeachta atá leagtha síos le dlí;
(b) toirmeasc ar chleachtais dea-ghinice, go háirithe na cleachtais
sin arb é is aidhm dóibh daoine a roghnú;
(c) toirmeasc ar fhoinse bhrabúis a dhéanamh den chorp daonna
agus de bhaill den chorp, ina gcáil mar chorp agus mar bhaill den
chorp;
(d) toirmeasc ar chlónáil táirgeach daoine.
AIRTEAGAL II-64
Toirmeasc ar chéastóireacht agus ar íde nó ar
phionós atá mídhaonna nó táireach
Ní dhéanfar céastóireacht ar aon duine ná ní chuirfear
aon íde nó pionós atá mídhaonna nó táireach
ar aon duine.
AIRTEAGAL II-65
Toirmeasc ar an sclábhaíocht agus ar shaothar éignithe
1. Ní dhéanfar aon duine a choimeád faoi sclábhaíocht
nó faoi dhaoirse.
2. Ní dhéanfar iallach a chur ar aon duine saothar éignithe
nó éigeantach a dhéanamh.
3. Toirmisctear an gháinneáil ar dhaoine.
TEIDEAL II
SAOIRSÍ
AIRTEAGAL II-66
An ceart chun saoirse agus slándála
Tá ag gach duine an ceart chun saoirse agus slándála
pearsan.
AIRTEAGAL II-67
Meas ar an saol príobháideach agus ar shaol an teaghlaigh
Tá ag gach duine an ceart go ndéanfar a shaol nó a saol
príobháideach agus saol a theaghlaigh nó a teaghlaigh,
a chónaí nó a cónaí agus a chumarsáidí nó a
cumarsáidí a urramú.
AIRTEAGAL II-68
Sonraí pearsanta a chosaint
1. Tá ag gach duine an ceart go ndéanfar sonraí pearsanta
a bhaineann leis nó léi a chosaint.
2. Ní mór sonraí den sórt sin a phróiseáil
go cóir ar mhaithe le cuspóirí sonracha agus ar bhonn
thoiliú an duine i dtrácht no ar bhonn dlisteanach éigin
eile arna leagan síos le dlí. Tá ag gach duine an ceart
chun rochtain a fháil ar shonraí atá bailithe agus a
bhaineann leis nó léi, agus an ceart go ndéanfar na
sonraí sin a cheartú.
3. Beidh comhlíonadh na rialacha sin faoi réir a rialaithe
ag údarás neamhspleách.
AIRTEAGAL II-69
An ceart chun pósadh agus an ceart chun teaghlach a bhunú
Déanfar an ceart chun pósadh agus an ceart chun teaghlach a
bhunú a ráthú i gcomhréir leis na dlíthe
náisiúnta lena rialaítear feidhmiú na gceart
sin.
AIRTEAGAL II-70
Saoirse smaoinimh, coinsiasa agus reiligiúin
1. Tá ag gach duine an ceart chun saoirse smaoinimh, coinsiasa agus
reiligiúin. Tá ar áireamh sa cheart sin saoirse chun
reiligiún nó creideamh a athrú agus saoirse, mar dhuine
aonair nó i gcomhluadar le daoine eile agus go poiblí nó go
príobháideach, reiligiún nó creideamh a léiriú trí adhradh,
trí theagasc, trí chleachtas agus trí dheasghnátha.
2. Aithnítear an ceart chun agóid choinsiasach a dhéanamh
i gcomhréir leis na dlíthe náisiúnta lena rialaítear
feidhmiú an chirt sin.
AIRTEAGAL II-71
Saoirse chun tuairimí a nochtadh agus faisnéis a fháil
1. Tá ag gach duine an ceart chun tuairimí a nochtadh. Folóidh
an ceart sin saoirse chun tuairimí a bheith ag an duine agus faisnéis
agus barúlacha a fháil agus a thabhairt gan cur isteach ó údarás
poiblí agus ar neamhaird ar theorainneacha.
2. Déanfar saoirse agus iolrachas na meán a urramú.
AIRTEAGAL II-72
Saoirse comhthionóil agus comhlachais
1. Tá ag gach duine an ceart chun saoirse comhthionóil shíochánta
agus chun saoirse comhlachais ar gach leibhéal, go háirithe
in ábhair pholaitiúla, ceardchumainn agus sibhialta, rud a
thugann le tuiscint go bhfuil ag gach duine an ceart chun ceardchumainn a
chur ar bun agus an ceart chun bheith mar bhall de cheardchumainn chun a
leasanna a chosaint.
2. Rannchuidíonn na páirtithe polaitiúla ar leibhéal
Aontais chun toil pholaitiúil shaoránaigh an Aontais a chur
in iúl.
AIRTEAGAL II-73
Saoirse na n-ealaíon agus na n-eolaíochtaí
Beidh na healaíona agus an taighde eolaíoch saor ó shriantacht.
Déanfar an tsaoirse acadúil a urramú.
AIRTEAGAL II-74
An ceart chun oideachais
1. Tá ag gach duine an ceart chun oideachais agus chun rochtain a
fháil ar ghairmoiliúint agus ar oiliúint leanúnach.
2. Folaíonn an ceart sin an chaoi chun saoroideachas éigeantach
a fháil.
3. Déanfar an tsaoirse chun forais oideachasúla a chur ar bun
le hurraim chuí do phrionsabail dhaonlathacha agus do cheart tuismitheoirí a áirithiú go
ndéanfar a leanaí a oiliúint agus a theagasc i gcomhréir
lena n-áitiúis reiligiúnacha, fhealsúnacha agus
oideolaíocha, i gcomhréir leis na dlíthe náisiúnta
lena rialaítear feidhmiú na saoirse agus na gceart sin.
AIRTEAGAL II-75
Saoirse chun slí bheatha a roghnú agus an ceart chun obair
a dhéanamh
1. Tá ag gach duine an ceart chun obair a dhéanamh agus gabháil
do shlí bheatha atá roghnaithe nó glactha go saorálach
aige nó aici.
2. Tá ag gach saoránach den Aontas an tsaoirse chun fostaíocht
a lorg, chun obair a dhéanamh, agus chun an ceart chun gnóthas
a chur ar bun agus seirbhísí a sholáthar nó a
fháil in aon Bhallstát a fheidhmiú.
3. Tá náisiúnaigh tríú tíortha
atá údaraithe chun obair a dhéanamh ar chríoch
na mBallstát i dteideal dálaí oibre a bheith acu atá coibhéiseach
leis na dálaí oibre atá ag saoránaigh an Aontais.
AIRTEAGAL II-76
Saoirse chun gnó a sheoladh
Aithnítear an tsaoirse chun gnó a sheoladh i gcomhréir
le dlí an Aontais agus le dlíthe agus cleachtais náisiúnta.
AIRTEAGAL II-77
An ceart chun maoine
1. Tá ag gach duine an ceart chun a shealúchais nó a
sealúchais arna bhfáil go dleathach a shealbhú, a úsáid,
a dhiúscairt agus a thiomnú. Ní fhéadfar a shealúchais
nó a sealúchais a cheilt ar dhuine ach amháin ar mhaithe
leis an leas poiblí agus sna cásanna agus faoi na coinníollacha
dá bhforáiltear le dlí, ach sin faoi réir cúiteamh
cóir a íoc in am trátha mar chomaoin ar chailleadh na
sealúchas sin. Féadfar úsáid maoine a rialáil
le dlí a mhéad is gá sin ar mhaithe leis an leas ginearálta.
2. Déanfar an mhaoin intleachtúil a chosaint.
AIRTEAGAL II-78
An ceart chun tearmainn
Ráthófar an ceart chun tearmainn agus urraim chuí á tabhairt
do rialacha Choinbhinsiún na Ginéive an 28 Iúil 1951
agus Phrótacal an 31 Eanáir 1967 a bhaineann le stádas
dídeanaithe agus i gcomhréir leis an mBunreacht.
AIRTEAGAL II-79
Cosaint i gcás ina dtarlaíonn aistriú, díbirt
nó eiseachadadh
1. Toirmiscfear díbirtí comhchoiteanna.
2. Ní fhéadfar aon duine a aistriú, a dhíbirt
nó a eiseachadadh chuig Stát ina bhfuil baol tromchúiseach
ann go ndéanfar é nó í a chur faoi phionós
an bháis nó a chéasadh nó íde nó pionós
eile atá mídhaonna nó táireach a chur air nó uirthi.
TEIDEAL III
COMHIONANNAS
AIRTEAGAL II-80
Comhionannas os comhair an dlí
Is comhionann gach duine os comhair an dlí.
AIRTEAGAL II-81
Neamhidirdhealú
1. Toirmiscfear aon idirdhealú atá bunaithe ar aon fhoras amhail
gnéas, cine, dath, tionscnamh eitneach nó sóisialta,
airíonna géiniteacha, teanga, reiligiún nó creideamh,
tuairim pholaitiúil nó eile, ballraíocht i mionlach
náisiúnta, maoin, breith, míchumas, aois nó treoshuíomh
gnéasach.
2. Laistigh de raon feidhme an Bhunreachta, agus gan dochar d'aon cheann
dá fhorálacha sonracha, toirmiscfear aon idirdhealú ar
fhoras náisiúntachta.
AIRTEAGAL II-82
É
agsúlacht chultúrtha, reiligiúnach agus teanga
Déanfaidh an tAontas an éagsúlacht chultúrtha,
reiligiúnach agus teanga a urramú.
AIRTEAGAL II-83
Comhionannas idir mná agus fir
Ní mór an comhionannas idir mná agus fir a áirithiú i
ngach réimse, lena n-áirítear fostaíocht, obair
agus pá.
Ní chuirfidh prionsabal an chomhionannais cosc ar bhearta a choimeád
ar bun nó a ghlacadh lena bhforáiltear do bhuntáistí sonracha
i bhfabhar an ghnéis thearcionadaithe.
AIRTEAGAL II-84
Cearta an linbh
1. Beidh ag leanaí an ceart chun cibé cosaint agus cúram
is gá ar mhaithe lena ndea-bhail. Féadfaidh siad a dtuairimí a
nochtadh go saorálach. Cuirfear na tuairimí sin san áireamh
i dtaca le hábhair a bhaineann leo i gcomhréir lena n-aois
agus lena n-aibíocht.
2. I ngach gníomh a bhaineann le leanaí, bíodh sé á glacadh
ag údaráis phoiblí nó ag institiúidí príobháideacha,
ní mór leas an linbh a bheith ar na dálaí is
tábhachtaí atá le cur san áireamh.
3. Beidh ag gach leanbh an ceart chun caidreamh pearsanta agus teagmháil
dhíreach a bheith aige nó aici go tráthrialta lena bheirt
nó lena beirt thuismitheoirí mura rud é go bhfuil sé sin
contrártha le leasanna an linbh.
AIRTEAGAL II-85
Cearta daoine scothaosta
Aithníonn agus urramaíonn an tAontas cearta daoine scothaosta
chun saol faoi dhínit agus neamhspleáchas a bheith acu agus
chun páirt a ghlacadh sa saol sóisialta agus cultúrtha.
AIRTEAGAL II-86
Daoine faoi mhíchumas a lánpháirtiú
Aithníonn agus urramaíonn an tAontas ceart daoine faoi mhíchumas
chun tairbhiú de bhearta atá ceaptha chun neamhspleáchas
na ndaoine sin, a lánpháirtiú sóisialta agus
gairmiúil agus a rannpháirtíocht i saol an phobail a áirithiú.
TEIDEAL IV
DLÚTHPHÁIRTÍOCHT
AIRTEAGAL II-87
Ceart oibrithe chun faisnéise agus comhairliúcháin sa
ghnóthas
Ní mór a ráthú go dtabharfar faisnéis
d'oibrithe nó dá gcuid ionadaithe agus go ndéanfar comhairliúchán
leo, ar gach leibhéal iomchuí agus in am trátha, sna
cásanna agus faoi na coinníollacha dá bhforáiltear
i ndlí an Aontais agus i ndlíthe agus i gcleachtais náisiúnta.
AIRTEAGAL II-88
An ceart chun comhargántaíochta agus chun gníomhaíochta
comhchoitinne
Tá an ceart ag fostóirí agus ag fostaithe, nó ag
a n-eagraíochtaí faoi seach, i gcomhréir le dlí an
Aontais agus le dlíthe agus cleachtais náisiúnta, dul
i mbun caibidlíochta agus comhaontuithe comhchoiteanna a thabhairt
i gcrích ar na leibhéil iomchuí agus, má tá coinbhleacht
leasa ann, chun gníomhaíocht chomhchoiteann a ghlacadh, lena
n-áirítear dul ar stailc, chun a leasanna féin a chosaint.
AIRTEAGAL II-89
An ceart chun rochtain a fháil ar sheirbhís socrúcháin
Tá ag gach duine an ceart chun rochtain a fháil saor in aisce
ar sheirbhís socrúcháin.
AIRTEAGAL II-90
Cosaint i gcás ina dtarlaíonn dífhostú neamh-inleithscéil
Tá ag gach oibrí an ceart chun cosaint a fháil ar dhífhostú neamh-inleithscéil,
i gcomhréir le dlí an Aontais agus le dlíthe agus cleachtais
náisiúnta.
AIRTEAGAL II-91
Dálaí oibre cothroma agus córa
1. Tá ag gach oibrí an ceart chun dálaí oibre
lena n-urramaítear a shláinte nó a sláinte, a
shábháilteacht nó a sábháilteacht agus
a dhínit nó a dínit.
2. Tá ag gach oibrí an ceart chun go mbeidh teorainn leis an
líon uasta uaireanta oibre, chun tréimhsí sosa in aghaidh
an lae agus in aghaidh na seachtaine agus chun tréimhse saoire le
pá in aghaidh na bliana.
AIRTEAGAL II-92
Toirmeasc ar leanaí a bheith ag obair agus cosaint daoine óga
ag an obair
Toirmisctear fostaíocht a thabhairt do leanaí. Ní fhéadfaidh
an aois íosta chun dul i mbun fostaíochta a bheith níos ísle
ná an aois chun an scoil a fhágáil, gan dochar do cibé rialacha
atá níos fabhrúla do dhaoine óga agus seachas
i gcás maoluithe teoranta amháin.
Daoine óga a gceadaítear dóibh dul i mbun fostaíochta,
ní mór dálaí oibre a bheith acu a oireann dá n-aois
agus ní mór iad a chosaint ar dhúshaothrú eacnamaíoch
agus ar aon obair ar dóigh di a sábháilteacht, a sláinte,
a bhforbairt choirp, mheabhrach, mhorálta nó shóisialta
a dhochrú nó cur isteach ar a n-oideachas.
AIRTEAGAL II-93
Saol an teaghlaigh agus an saol gairmiúil
1. Beidh ag an teaghlach cosaint dhlítheanach, eacnamaíoch
agus shóisialta.
2. Chun gur féidir comhréiteach a fháil idir saol an
teaghlaigh agus an saol gairmiúil, beidh ag gach duine an ceart chun
cosaint a fháil ar dhífhostú ar chúis atá bainteach
le máithreachas agus an ceart chun saoire máithreachais le
pá agus chun saoire do thuismitheoir tar éis breithe nó uchtála
linbh.
AIRTEAGAL II-94
Slándáil shóisialta agus cúnamh sóisialta
1. Aithníonn agus urramaíonn an tAontas an teideal chuig liúntais
slándála sóisialta agus seirbhísí sóisialta
lena soláthraítear cosaint i gcásanna amhail máithreachas,
breoiteacht, tíonóiscí tionsclaíocha, cleithiúnas
nó seanaois agus i gcásanna ina gcailltear fostaíocht,
ach sin i gcomhréir leis na rialacha arna mbunú le dlí an
Aontais agus le dlíthe agus cleachtais náisiúnta.
2. Tá gach duine a chónaíonn agus a ghluaiseann go dleathach
laistigh den Aontas Eorpach i dteideal liúntais slándála
sóisialta agus buntáistí sóisialta a fháil
i gcomhréir le dlí an Aontais agus le dlíthe agus cleachtais
náisiúnta.
3. D'fhonn eisiamh sóisialta agus bochtaineacht a chomhrac, aithníonn
agus urramaíonn an tAontas an ceart chun cúnamh sóisialta
agus tithíochta a fháil chun a áirithiú go bhfuil
caighdeán maireachtála cuibhiúil ag na daoine sin go
léir gan acmhainní leordhóthanacha, de réir na
rialacha atá leagtha síos le dlí an Aontais agus le
dlíthe agus cleachtais náisiúnta.
AIRTEAGAL II-95
Cúram sláinte
Tá ag gach duine an ceart chun rochtain a fháil ar chúram
sláinte coisctheach agus chun tairbhiú den chóireáil
leighis faoi na coinníollacha atá bunaithe le dlíthe
agus cleachtais náisiúnta. Déanfar ardleibhéal
cosanta do shláinte an duine a áirithiú i sainiú agus
i gcur chun feidhme bheartais agus ghníomhaíochtaí uile
an Aontais.
AIRTEAGAL II-96
Rochtain ar sheirbhísí ar mhaithe le leas eacnamaíoch
ginearálta
Aithníonn agus urramaíonn an tAontas rochtain ar sheirbhísí ar
mhaithe le leas eacnamaíoch ginearálta dá bhforáiltear
i ndlíthe agus i gcleachtais náisiúnta, i gcomhréir
leis an mBunreacht, d'fhonn comhtháthú sóisialta agus
críochach an Aontais a chur chun cinn.
AIRTEAGAL II-97
Cosaint an chomhshaoil
Ní mór ardleibhéal cosanta don chomhshaol agus feabhsú cháilíocht
an chomhshaoil a lánpháirtiú i mbeartais an Aontais,
agus a áirithiú i gcomhréir le prionsabal na forbartha
inbhuanaithe.
AIRTEAGAL II-98
Cosaint tomhaltóirí
Déanfar ardleibhéal cosanta do thomhaltóirí a áirithiú i
mbeartais an Aontais.
TEIDEAL V
CEARTA NA SAORÁNACH
AIRTEAGAL II-99
An ceart chun vótáil agus chun seasamh mar iarrthóir
i dtoghcháin
do Pharlaimint na hEorpa
1. Tá ag gach saoránach den Aontas an ceart chun vótáil
agus chun seasamh mar iarrthóir i dtoghcháin do Pharlaimint
na hEorpa sa Bhallstát ina gcónaíonn sé nó sí,
faoi na coinníollacha céanna le náisiúnaigh an
Stáit sin.
2. Toghfar comhaltaí do Pharlaimint na hEorpa trí vótáil
chomhchoiteann dhíreach, trí shaorbhallóid rúnda.
AIRTEAGAL II-100
An ceart chun vótáil agus chun seasamh mar iarrthóir
i dtoghcháin bhardasacha
Tá ag gach saoránach den Aontas an ceart chun vótáil
agus chun seasamh mar iarrthóir i dtoghcháin bhardasacha sa
Bhallstát ina gcónaíonn sé nó sí,
faoi na coinníollacha céanna le náisiúnaigh an
Stáit sin.
AIRTEAGAL II-101
An ceart chun dea-riaracháin
1. Tá ag gach duine an ceart go ndéanfaidh institiúidí,
comhlachtaí, oifigí agus gníomhaireachtaí an
Aontais a ghnóthaí nó a gnóthaí a láimhseáil
go neamhchlaon, go cóir agus laistigh de thréimhse réasúnta.
2. Folaíonn an ceart sin:
(a) ceart gach duine chun éisteacht a fháil sula nglactar aon
bheart leithleach i ndáil leis nó léi ar beart é a
dhéanfadh dochar dó nó di;
(b) ceart gach duine rochtain a fháil ar a chomhad nó a comhad,
agus leasanna dlisteanacha rúndachta agus sicréideachta gairmiúla
agus gnó á n-urramú ag an am céanna;
(c) an oibleagáid atá ar an lucht riaracháin cúiseanna
a thabhairt lena chinntí.
3. I gcomhréir leis na prionsabail ghinearálta is coiteann
do dhlíthe na mBallstát, tá ag gach duine an ceart go
ndéanfaidh an tAontas aon damáiste a shlánú a
raibh a institiúidí nó a oifigigh ina siocair leis i
bhfeidhmiú a gcuid feidhmeanna.
4. Féadfaidh gach duine scríobh chuig institiúidí an
Aontais i gceann de theangacha an Bhunreachta agus caithfidh sé no
sí freagra a fháil sa teanga chéanna.
AIRTEAGAL II-102
An ceart chun rochtain a fháil ar dhoiciméid
Tá ag gach saoránach den Aontas agus ag gach duine nádúrtha
nó dlítheanach a chónaíonn nó a bhfuil
a oifig chláraithe aige i mBallstát an ceart chun rochtain
a fháil ar dhoiciméid de chuid institiúidí, chomhlachtaí,
oifigí agus ghníomhaireachtaí an Aontais, is cuma cén
meán ina bhfuil siad.
AIRTEAGAL II-103
Ombudsman Eorpach
Tá ag gach saoránach den Aontas agus ag gach duine nádúrtha
nó dlítheanach a chónaíonn nó a bhfuil
a oifig chláraithe aige i mBallstát an ceart chun cásanna
drochriaracháin i ngníomhaíochtaí institiúidí,
chomhlachtaí, oifigí agus ghníomhaireachtaí an
Aontais, seachas Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh ag
gníomhú di ina cáil bhreithiúnach, a tharchur
chuig an Ombudsman Eorpach.
AIRTEAGAL II-104
An ceart chun achainí a dhéanamh
Tá ag gach saoránach den Aontas agus ag gach duine nádúrtha
nó dlítheanach a chónaíonn nó a bhfuil
a oifig chláraithe aige i mBallstát an ceart chun achainí a
dhéanamh chuig Parlaimint na hEorpa.
AIRTEAGAL II-105
Saoirse gluaiseachta agus saoirse cónaithe
1. Tá ag gach saoránach den Aontas an ceart chun gluaiseacht
agus cónaí faoi shaoirse ar chríoch na mBallstát.
2. Féadfar saoirse gluaiseachta agus cónaithe a dheonú,
i gcomhréir leis an mBunreacht, do náisiúnaigh tríú tíortha
chónaíonn go dlíthiúil ar chríoch Ballstáit.
AIRTEAGAL II-106
Cosaint taidhleoireachta agus chonsalach
Beidh gach saoránach den Aontas, ar chríoch tríú tíre
nach bhfuil ionadaíocht inti ag an mBallstát ar náisiúnach
de é nó í, i dteideal cosaint a fháil ó údaráis
taidhleoireachta agus chonsalacha aon Bhallstáit faoi na coinníollacha
céanna le náisiúnaigh de chuid an Bhallstáit
sin.
TEIDEAL VI
CEARTAS
AIRTEAGAL II-107
An ceart chun leigheas éifeachtach agus triail chóir a fháil
Tá ag gach duine a ndéantar a chearta nó a cearta agus
a shaoirsí nó a saoirsí, arna ráthú le
dlí an Aontais, a shárú, an ceart chun leigheas éifeachtach
a fháil os comhair binse i gcomhréir leis na coinníollacha
atá leagtha síos san Airteagal seo.
Tá gach duine i dteideal éisteacht chóir phoiblí a
fháil laistigh de thréimhse réasúnta ó bhinse
neamhspleách neamhchlaon arna bhunú roimh ré le dlí.
Beidh an chaoi ag gach duine go ndéanfar é nó í a
chomhairliú, a chosaint agus a ionadú.
Déanfar cúnamh dlíthiúil a chur ar fáil
dóibh siúd nach bhfuil acmhainní leordhóthanacha
acu a mhéad is gá an cúnamh sin chun rochtain éifeachtach
ar an gceartas a áirithiú.
AIRTEAGAL II-108
Toimhde na neamhchiontachta agus ceart chun cosaint a fháil
1. Toimhdeofar gach duine atá cúisithe a bheith neamhchiontach
go dtí go gcruthófar é nó í a bheith ciontach
de réir dlí.
2. Déanfar urraim ar na cearta maidir le cosaint aon duine atá cúisithe
a ráthú.
AIRTEAGAL II-109
Prionsabail na dlíthiúlachta agus na comhréireachta
i dtaca le cionta coiriúla agus pionóis
1. Ní bhfaighfear aon duine ciontach in aon chion coiriúil
i ngeall ar aon ghníomh nó neamhghníomh nár chion
coiriúil é faoin dlí náisiúnta nó faoin
dlí idirnáisiúnta tráth a dhéanta. Mar
an gcéanna, ní ghearrfar pionós is troime ná an
pionós ab infheidhme an tráth a rinneadh an cion coiriúil.
Más rud é, tar éis an cion coiriúil a dhéanamh,
go bhforáiltear do phionós níos éadroime sa dlí,
beidh an pionós sin infheidhme.
2. Beidh an tAirteagal seo gan dochar do thriail agus do phionósú aon
duine i ngeall ar aon ghníomh nó neamhghníomh a bhí,
tráth a dhéanta, coiriúil de réir na bprionsabal
ginearálta atá aitheanta ag pobal na náisiún.
3. Ní ceadmhach déine na bpionós a bheith neamhchomhréireach
leis an gcion coiriúil.
AIRTEAGAL II-110
An ceart chun nach ndéanfar duine a thriail ná a phionósú
faoi dhó in imeachtaí coiriúla i ngeall ar an gcion
coiriúil céanna
Ní dhlífear aon duine a thriail ná a phionósú athuair
in imeachtaí coiriúla i ngeall ar chion ar éigiontaíodh
nó ar ciontaíodh é nó í go críochnaitheach
san Aontas i ngeall air cheana i gcomhréir leis an dlí.
TEIDEAL VII
FORÁLACHA GINEARÁLTA A bhFUIL LÉIRIÚ
AGUS CUR I bhFEIDHM NA CAIRTE FAOINA RIALÚ
AIRTEAGAL II-111
Raon feidhme
1. Tá forálacha na Cairte seo dírithe ar institiúidí,
comhlachtaí, oifigí agus gníomhaireachtaí an
Aontais le hurraim chuí do phrionsabal na coimhdeachta, agus ar na
Ballstáit an tráth a gcuireann siad dlí an Aontais chun
feidhme, agus an tráth sin amháin. Dá dheasca sin, tabharfaidh
siad aird ar na cearta, déanfaidh siad na prionsabail a urramú agus
cuirfidh a gcur i bhfeidhm chun cinn i gcomhréir lena gcumhachtaí faoi
seach agus na teorainneacha atá ar chumhachtaí an Aontais mar
atá siad tugtha dó i gCodanna eile den Bhunreacht á n-urramú acu.
2. Ní dhéanann an Chairt seo raon feidhme dhlí an Aontais
a fhorleathnú thar chumhachtaí an Aontais ná aon chumhacht
ná aon chúram nua a bhunú don Aontas, ná cumhachtaí agus
cúraimí atá sainithe i gCodanna eile den Bhunreacht
a mhodhnú.
AIRTEAGAL II-112
Raon feidhme agus léiriú na gceart agus na bprionsabal
1. Ní mór foráil le dlí d'aon teorannú ar
fheidhmiú na gceart agus na saoirsí arna n-aithint sa Chairt
seo agus ní mór inneachar sár-riachtanach na gceart
agus na saoirsí sin a urramú. Faoi réir phrionsabal
na comhréireachta, ní fhéadfar teorainneacha a dhéanamh
ach amháin má tá gá leo agus má fhreagraíonn
siad iarbhír do chuspóirí leasa ghinearálta arna
n-aithint ag an Aontas nó don riachtanas cearta agus saoirsí daoine
eile a chosaint.
2. Déanfar cearta arna n-aithint sa Chairt seo agus dá bhforáiltear
i gCodanna eile den Bhunreacht a fheidhmiú faoi na coinníollacha
agus laistigh de na teorainneacha atá sainithe sna Codanna ábhartha
sin.
3. A mhéad a chuimsíonn an Chairt seo cearta a fhreagraíonn
do chearta arna ráthú leis an gCoinbhinsiún chun Cearta
an Duine agus Saoirsí Bunúsacha a Chosaint, is ionann an bhrí agus
an raon feidhme a bheidh ag na cearta sin agus an bhrí agus an raon
feidhme atá leagtha síos leis an gCoinbhinsiún sin.
Ní choiscfidh an fhoráil seo dlí an Aontais ar chosaint
níos forleithne a sholáthar.
4. A mhéad a aithníonn an Chairt seo saoirsí bunúsacha
mar a leanann siad ó na traidisiúin bhunreachtúla is
coiteann do na Ballstáit, déanfar na cearta sin a léiriú ar
aon dul leis na traidisiúin sin.
5. Forálacha den Chairt seo ina bhfuil prionsabail, féadfar
iad a chur chun feidhme le gníomhartha reachtacha agus feidhmiúcháin
arna nglacadh ag institiúidí, comhlachtaí, oifigí agus
gníomhaireachtaí an Aontais, agus le gníomhartha ó na
Ballstáit nuair a bhíonn dlí an Aontais á chur
chun feidhme acu, i bhfeidhmiú a gcumhachtaí faoi seach. Ní fhéadfar
iad a agairt os comhair cúirte ach amháin i dtaca le léiriú na
ngníomhartha sin agus le rialú ar a ndlíthiúlacht.
6. Tabharfar aird iomlán, faoi mar atá sonraithe sa Chairt
seo, ar dhlíthe agus ar cleachtais náisiúnta.
7. Tabharfaidh cúirteanna an Aontais agus na mBallstát aird
chuí ar na mínithe arna dtarraingt suas mar threoir ar mhaithe
leis an gCairt um Chearta Bunúsacha a léiriú.
AIRTEAGAL II-113
Leibhéal na cosanta
Ní léireofar aon fhoráil sa Chairt seo sa chaoi go ndéanfar
cearta an duine agus saoirsí bunúsacha a shrianadh nó a
dhochrú mar atá siad arna n-aithint, ina raonta feidhme faoi
seach, le dlí an Aontais agus leis an dlí idirnáisiúnta
agus le comhaontuithe idirnáisiúnta a bhfuil an tAontas nó na
Ballstáit uile ina bpáirtithe iontu, lena n-áirítear
an Coinbhinsiún Eorpach chun Cearta an Duine agus Saoirsí Bunúsacha
a Chosaint, agus le bunreachtanna na mBallstát.
AIRTEAGAL II-114
Toirmeasc ar chearta a mhí-úsáid
Ní léireofar aon ní sa Chairt seo ar dhóigh a
thabharfadh le tuiscint go bhfuil aon cheart ann chun gabháil le haon
ghníomhaíocht nó aon ghníomh a dhéanamh
arb é is aidhm dó na cearta nó na saoirsí átá aitheanta
sa Chairt seo a mhilleadh nó iad a theorannú níos mó ná mar
a fhoráiltear sa Chairt.